محمد حسن خان اعتماد السلطنه
569
چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )
در سفر اول شاه به فرنگ حاج ميرزا حسين خان او را همراه خود برد و از آن پس نيز در همه سفرها همراه سپهسالار بود حتى سفر ايالت خراسان . در اوايل 1295 قمرى سمتش پيشخدمت خاصه و خرقهدار يا تحويلدار وجوه نظام بود و در آن حال رسيدگى به امور قراولخانههاى طهران نيز به او واگذار شد . در 1298 ملقب به سيف الملك گرديد . در 1304 با فوج لاريجان مأمور اصلاح و انتظامات استراباد شد . در رجب همان سال حاكم آنجا گرديد و تا سال 1308 در اين مقام بود و ظلم بسيار كرد و مال زياد اندوخت . در 1305 ملقب به امير خان سردار - لقب جد مادريش - شد . در اواسط سال 1308 به سمت ايالت لرستان و بروجرد منصوب شد . در اواخر 1310 معزول و در 1311 حاكم زنجان شد . در 1312 از طرف شاه به رياست هيأتى براى تعزيت فوت الكساندر سوم و تهنيت و جلوس نيكلاى دوم به روسيه فرستاده شد و مرحوم احتشام السلطنه هم از اعضاى آن هيأت بود . پس از بازگشت وجيه الله ميرزا حاكم و سردار قشون گرگان و سمنان - دامغان - شاهرود و بسطام شد . در 1313 ملقب به سردار معظم گرديد و در 1315 وزير جنگ شد و در اواخر همين سال براى جشن سال شصتمين سلطنت ملكهء ويكتوريا به لندن رفت . در 1317 ملقب به سپهسالار اعظم گرديد . در 1322 هجرى قمرى در پنجاه و يك سالگى در طهران درگذشت و در شهر رى در صحن حضرت عبد العظيم مدفون شد . وجيه الله ميرزا دختر ميرزا عبد الله خان علاء الملك برادر سپهسالار را به زنى گرفته بود . در دورهء زندگى ثروت بسيار جمع كرد كه پس از وى به اندك مدتى همه بر باد رفت . « * » از آثار خير او بيمارستان يوسفآباد است كه امروز متعلق به ارتش و سه دانگ از يوسفآباد وقف بر اين بيمارستان است . اعتماد السلطنه مىنويسد كه سپهسالار مبلغها نقدا و جنسا جواهر و نفايس به او مىداد . در مدتى كه در خدمت سپهسالار رئيس قشون خراسان بود اين دو به قول ناصر الدين شاه زياد از شصت هزار تومان مداخل كرده بودند . خلاصه آنكه دولت زياد
--> ( * ) زمانى كه تصدى امور كتابخانهء مركزى و مركز اسناد دانشگاه تهران را بر عهده داشتم ( 1354 ) شخصى به معرفى مرحوم مسيح ذبيحى ، براى فروش مقدارى اسناد دورهء قاجارى مراجعه كرد و آن اسناد را كه از آن خانوادهء آقا وجيه بود براى كتابخانه خريدم و اكنون در آنجا نگاهدارى مىشود . جزو آن اسناد مقاديرى هم اسناد خانوادهء علاء الملك و برادرش ميرزا حسين خان سپهسالار بود كه به علت بلاعقب بودن سپهسالار به دست علاء الملك و متعاقب آن به دست آقا وجيه افتاده بود . از آن جمله است تركهنامهء سپهسالار كه مرحوم حسين محبوبى اردكانى استنساخ و تنظيم و در مجلهء راهنماى كتاب ( 1355 ) چاپ كرد . بعدها شنيدم فروشنده باقىماندهء اسناد مذكور را به سازمان اسناد ملى ايران فروخته است .